विशेष लेख
सुदृढ बालक,सक्षम पिढी आणि सशक्त समाजाचा पाया म्हणजे ‘पोषण’
राष्ट्रीय पोषण महिना : १ ते ३० सप्टेंबर
एखाद्या देशाच्या प्रगतीचे मोजमाप केवळ आर्थिक विकास,उद्योग, पायाभूत सुविधा किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीवर होत नाही, तर त्या देशातील भावी पिढी किती निरोगी,सक्षम आणि सुदृढ आहे, हेही तितकेच महत्त्वाचे असते. निरोगी आणि सक्षम पिढी घडविण्याची सुरुवात बालपणापासून होते आणि त्या सुदृढ बालपणाचा सर्वांत महत्त्वाचा आधार म्हणजे योग्य पोषण. म्हणूनच पोषण ही केवळ आरोग्याशी संबंधित बाब नसून व्यक्ती,कुटुंब आणि समाजाच्या सर्वांगीण विकासाची पायाभूत गरज आहे.बालकांची शारीरिक वाढ,मेंदूचा विकास,शिकण्याची क्षमता,रोगप्रतिकारक शक्ती आणि भविष्यातील आरोग्य यामध्ये योग्य पोषणाची महत्त्वाची भूमिका असते. त्याचप्रमाणे किशोरवयीन मुला-मुलींचे आरोग्य,गर्भवती आणि स्तनदा मातांची काळजी तसेच कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याला संतुलित आणि पौष्टिक आहार मिळणे आवश्यक आहे. पोषणाचे हे महत्त्व समाजातील प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचावे आणि पोषणाबाबतची जागरूकता प्रत्यक्ष दैनंदिन कृतीत उतरावी,या व्यापक उद्देशानेच १ ते ३० सप्टेंबर या कालावधीत राष्ट्रीय पोषण महिना साजरा करण्यात येतो.
पोषण महिना म्हणजे केवळ अभियान नव्हे,लोकचळवळ
राष्ट्रीय पोषण महिन्याचा मूळ उद्देश केवळ एका महिन्यापुरते कार्यक्रम आयोजित करणे एवढाच मर्यादित नाही तर योग्य पोषणाबाबत समाजामध्ये दीर्घकालीन जाणीव निर्माण करणे,कुपोषणाविरुद्ध सामूहिक लढा उभारणे आणि प्रत्येक कुटुंबाच्या आहारविषयक सवयींमध्ये सकारात्मक बदल घडवून आणणे हा त्यामागील व्यापक हेतू आहे.पोषण अभियानाच्या माध्यमातून अंगणवाडी केंद्रे,आरोग्य संस्था, शाळा,ग्रामपंचायती आणि विविध शासकीय यंत्रणांच्या सहभागातून जनजागृती केली जाते.अंगणवाडी सेविका,मदतनीस,आशा स्वयंसेविका,आरोग्य कर्मचारी, शिक्षक,महिला बचत गट,स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरिक यांच्या सामूहिक सहभागामुळे पोषणाचा संदेश घराघरांत पोहोचविण्यास मदत होते.संतुलित आहार म्हणजे काय बालकाला कोणत्या वयात कोणता आहार द्यावा,गर्भवती आणि स्तनदा मातेच्या आहारात कोणत्या घटकांचा समावेश असावा, किशोरवयीन मुला-मुलींच्या पोषणाकडे विशेष लक्ष का द्यावे, स्वच्छतेचे महत्त्व काय आणि स्थानिक अन्नपदार्थांचा वापर करून पौष्टिक आहार कसा तयार करता येतो,याबाबत समाजात जागरूकता निर्माण करणे हा पोषण महिन्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
बालकांसाठी पोषण म्हणजे उज्ज्वल भविष्याची गुंतवणूक
राष्ट्रीय पोषण महिन्याचे सर्वाधिक महत्त्व बालकांच्या दृष्टीने आहे. बालपण हा आयुष्याचा पाया घडविणारा काळ असतो.या काळात मिळणारा आहार आणि आरोग्यविषयक काळजी यांचा परिणाम केवळ त्या वेळच्या शारीरिक वाढीवर होत नाही,तर बालकाच्या पुढील संपूर्ण आयुष्यावर होऊ शकतो.योग्य पोषण मिळाल्यास बालकाची वयानुरूप शारीरिक वाढ होण्यास, मेंदूच्या विकासास,रोगप्रतिकारक क्षमता टिकविण्यास आणि दैनंदिन क्रियाशीलता वाढविण्यास मदत होते.शाळेत जाणाऱ्या मुलांसाठी योग्य पोषण हे एकाग्रता, शिकण्याची क्षमता आणि सक्रिय सहभागासाठीही महत्त्वाचे आहे.
याउलट दीर्घकाळ अपुरे किंवा असंतुलित पोषण मिळाल्यास बालकाच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.त्यामुळे बालकांच्या आहाराकडे केवळ ‘पोट भरणे’ या दृष्टीने न पाहता त्यांच्या वयाला आणि गरजांना अनुरूप पोषक घटक मिळतील, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. म्हणूनच बालकांचे नियमित वजन आणि उंची मोजणे,त्यांची वाढ व विकासाचे निरीक्षण करणे, आहाराच्या सवयींकडे लक्ष देणे आणि आवश्यकतेनुसार आरोग्य कर्मचाऱ्यांचा सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
पहिले १,००० दिवस : आयुष्याच्या आरोग्यदायी पायाची सुरुवात
बालकाच्या आयुष्यातील पहिले १,००० दिवस विशेष महत्त्वाचे मानले जातात.गर्भधारणेपासून बालकाच्या दुसऱ्या वाढदिवसापर्यंतचा हा कालखंड त्याच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण असतो.म्हणून पोषणाची काळजी बालकाच्या जन्मानंतर नव्हे,तर गर्भावस्थेपासूनच सुरू होते. गर्भवती मातेचा आहार संतुलित आणि सकस असणे,नियमित आरोग्य तपासणी करून घेणे आणि डॉक्टर किंवा आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या सल्ल्यानुसार आवश्यक पोषणपूरक घटक घेणे महत्त्वाचे आहे.मातेचे आरोग्य चांगले राहिले तर त्याचा लाभ गर्भाच्या वाढीलाही मिळतो. बालकाच्या जन्मानंतर सुरुवातीच्या काळातील योग्य स्तनपान आणि त्यानंतर वयानुसार पूरक आहाराचे नियोजन हे बालकाच्या वाढीतील महत्त्वाचे टप्पे आहेत.जन्मानंतर पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान आणि सहा महिन्यांनंतर स्तनपान सुरू ठेवत वयानुसार योग्य पूरक आहार देणे महत्त्वाचे आहे.पूरक आहार पुरेशा प्रमाणात,स्वच्छतेने आणि विविधतेने देण्याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
महागडे म्हणजेच पौष्टिक’ हा गैरसमज दूर व्हावा
पौष्टिक आहार म्हटले की महागडे फळ,विशेष खाद्यपदार्थ किंवा बाजारातील प्रक्रिया केलेली उत्पादनेच आवश्यक आहेत,असा गैरसमज अनेकदा दिसून येतो. प्रत्यक्षात आपल्या घरात आणि परिसरात सहज उपलब्ध होणाऱ्या अनेक अन्नपदार्थांमधून चांगले पोषण मिळू शकते.डाळी, कडधान्ये,तृणधान्ये,विविध धान्ये, हिरव्या पालेभाज्या,इतर भाज्या, ऋतुमानानुसार उपलब्ध फळे,दूध व दुग्धजन्य पदार्थ,अंडी आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध इतर पौष्टिक अन्नपदार्थांचा योग्य समावेश आहारात करता येतो. एकाच प्रकारच्या पदार्थावर अवलंबून न राहता आहारात विविधता असणे आवश्यक आहे. पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीतील पौष्टिक पदार्थांचा वापर वाढविणे, ऋतुमानानुसार उपलब्ध अन्नपदार्थांना प्राधान्य देणे आणि शक्य तितक्या ताज्या अन्नाचा समावेश करणे हा पोषण सुधारण्याचा सहज आणि व्यवहार्य मार्ग आहे.
कुपोषणाविरुद्धची लढाई घरापासून
कुपोषण ही केवळ आरोग्य यंत्रणेपुढील समस्या नाही.ती कुटुंब आणि समाजाशी संबंधित व्यापक बाब आहे.बालकाला पुरेसे आणि योग्य पोषण न मिळणे,वारंवार होणारे आजार,अस्वच्छता, आहारातील विविधतेचा अभाव तसेच आरोग्य व पोषणाबाबत अपुरी माहिती अशा विविध बाबींचा बालकाच्या पोषणस्थितीवर परिणाम होऊ शकतो.कुपोषणाचे परिणाम बालकाच्या वजन किंवा उंचीपुरते मर्यादित राहत नाहीत.त्याचा शारीरिक विकास,बौद्धिक क्षमता, रोगप्रतिकारक शक्ती,शिकण्याची क्षमता आणि पुढील आयुष्यातील आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.त्यामुळे कुपोषणाची लक्षणे वेळीच ओळखणे आणि आवश्यक सेवा उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे आहे.यासाठी बालकांचे नियमित वाढ निरीक्षण अत्यंत उपयुक्त ठरते.अंगणवाडी व आरोग्य यंत्रणेकडून उपलब्ध सेवांचा लाभ घेणे आणि बालकाच्या वाढीबाबत काही शंका असल्यास प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचाऱ्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
किशोरवयीन मुलींचे पोषणही तितकेच महत्त्वाचे
पोषणाच्या चर्चेत बालके आणि गर्भवती महिलांसोबत किशोरवयीन मुला-मुलींच्या आरोग्याकडेही विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे.किशोरावस्था ही शरीरात वेगाने बदल घडणारी आणि वाढ होणारी अवस्था आहे. या काळातील संतुलित आहार भविष्यातील आरोग्यासाठी महत्त्वाचा असतो.विशेषतः किशोरवयीन मुलींना योग्य आहार, आरोग्यविषयक माहिती आणि आवश्यक आरोग्यसेवा मिळणे आवश्यक आहे.आजची निरोगी आणि पोषणसंपन्न किशोरी ही उद्याची सक्षम महिला आहे. त्यामुळे मुलींच्या आहारात कोणताही भेदभाव न करता कुटुंबाने त्यांच्या पोषणाकडे समान आणि संवेदनशील दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे.
माता सुदृढ तर कुटुंब सुदृढ
कुटुंबाच्या आरोग्यात महिलांची भूमिका ही अत्यंत महत्त्वाची आहे.मात्र कुटुंबातील इतर सदस्यांच्या आहाराची काळजी घेताना अनेकदा महिलांच्या स्वतःच्या पोषणाकडे दुर्लक्ष होऊ शकते.ही परिस्थिती बदलणे आवश्यक आहे.गर्भवती आणि स्तनदा मातांच्या आहाराची विशेष काळजी घेणे,त्यांना नियमित आरोग्य तपासणी आणि आवश्यक आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणे ही केवळ संबंधित महिलेची नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी आहे.घरातील महिलांचे पोषण चांगले असेल तर त्याचा सकारात्मक परिणाम कुटुंबाच्या आरोग्यावर आणि पुढील पिढीवरही होतो.
पोषण आणि स्वच्छता : एकाच नाण्याच्या दोन बाजू
सकस आहार घेत असतानाच स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष झाल्यास आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.त्यामुळे पोषणासोबत स्वच्छतेच्या सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे.जेवणापूर्वी आणि आवश्यक प्रसंगी हात स्वच्छ धुणे, सुरक्षित व स्वच्छ पाणी वापरणे, अन्नपदार्थ स्वच्छतेने तयार करणे आणि झाकून ठेवणे,स्वयंपाकघर आणि परिसर स्वच्छ राखणे तसेच वैयक्तिक स्वच्छतेच्या सवयी अंगीकारणे यामुळे अनेक संसर्गजन्य आजारांचा धोका कमी करण्यास मदत होते.बालक वारंवार आजारी पडल्यास त्याच्या आहारातील पोषक घटकांचा योग्य उपयोग शरीराला होण्यात अडथळा निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच ‘पोषणासोबत स्वच्छता’ हा संदेश प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचणे गरजेचे आहे.
घरातील ताटातून सुरू होतो पोषणाचा संस्कार
पोषण ही केवळ शासकीय योजना किंवा आरोग्य केंद्रातील सल्ल्यापुरती मर्यादित बाब नाही. त्याची खरी सुरुवात घरातील स्वयंपाकघरातून आणि जेवणाच्या ताटातून होते.घरात कोणते पदार्थ बनविले जातात,मुलांना कोणत्या आहाराची सवय लावली जाते, कुटुंबातील सर्व सदस्यांना आहारात समान प्राधान्य मिळते का आणि ताज्या व विविध अन्नपदार्थांचा वापर किती होतो,या छोट्या वाटणाऱ्या बाबी पोषणाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत.
बालकांना लहानपणापासून विविध भाज्या,फळे,डाळी,कडधान्ये आणि घरगुती पौष्टिक पदार्थ खाण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे.योग्य आहाराच्या सवयी बालपणात रुजल्या तर त्याचा फायदा पुढील आयुष्यातही होतो.
अंगणवाडी केंद्रांची महत्त्वाची भूमिका
बालक आणि माता यांच्या पोषणविषयक जनजागृतीमध्ये अंगणवाडी केंद्रे महत्त्वाची भूमिका बजावतात.गाव आणि वस्तीपातळीवर कुटुंबांशी थेट संपर्क असल्यामुळे पोषणाचा संदेश नागरिकांपर्यंत पोहोचविण्यात अंगणवाडी सेविका आणि मदतनीस यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.बालकांच्या वाढीचे निरीक्षण,मातांना पोषणविषयक मार्गदर्शन,बालसंगोपनाविषयी माहिती आणि विविध जनजागृती उपक्रमांमधून कुटुंबांना योग्य सवयी स्वीकारण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाते.आशा स्वयंसेविका, आरोग्य कर्मचारी आणि इतर स्थानिक यंत्रणांची जोड मिळाल्यास हा प्रयत्न अधिक प्रभावी ठरतो.
पोषण महिना : जनजागृतीपासून प्रत्यक्ष कृतीपर्यंत
१ ते ३० सप्टेंबर या राष्ट्रीय पोषण महिन्याच्या कालावधीत पोषण जनजागृती रॅली,पोषण शपथ, पौष्टिक पाककृती प्रदर्शन, माता-बालक आरोग्यविषयक मार्गदर्शन,अंगणवाडी स्तरावरील कार्यक्रम,शालेय जनजागृती, आरोग्य तपासणी,बालकांच्या वाढीचे निरीक्षण,महिला व किशोरवयीन मुलींसाठी मार्गदर्शन, स्थानिक पौष्टिक अन्नपदार्थांचे प्रदर्शन आणि विविध स्पर्धांच्या माध्यमातून पोषणाचा संदेश व्यापक करता येतो.मात्र पोषण महिन्याचे खरे यश केवळ आयोजित कार्यक्रमांच्या संख्येत नाही,तर त्या कार्यक्रमांतून कुटुंबांच्या दैनंदिन सवयींमध्ये किती सकारात्मक बदल झाला,यामध्ये आहे.एखाद्या कुटुंबाने आहारात विविधता आणली,बालकाच्या वाढीचे नियमित निरीक्षण सुरू केले, गर्भवती मातेच्या आहाराकडे अधिक लक्ष दिले किंवा स्वच्छतेची सवय अंगीकारली,तर जनजागृतीचे रूपांतर प्रत्यक्ष कृतीत झाले असे म्हणता येईल.
पोषण ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी
कुपोषणाविरुद्धची लढाई कोणत्याही एका विभागाने किंवा यंत्रणेने जिंकता येणार नाही. त्यासाठी महिला व बालविकास, आरोग्य,शिक्षण,ग्रामविकास, स्थानिक स्वराज्य संस्था, अंगणवाडी केंद्रे,शाळा,स्वयंसेवी संस्था,महिला बचत गट आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे कुटुंब व नागरिकांचा सहभाग आवश्यक आहे.घरातील बालकाचे पोषण चांगले राहावे ही जबाबदारी केवळ आईची नाही.वडील आणि कुटुंबातील इतर सदस्यांनीही बालक व मातेच्या पोषणाची जबाबदारी सामायिक केली पाहिजे.पोषणाबाबतचा दृष्टिकोन व्यक्तिगत जबाबदारीपासून कौटुंबिक आणि सामाजिक जबाबदारीकडे नेणे आवश्यक आहे.
३० सप्टेंबरनंतरही पोषणाचा संकल्प कायम राहू द्या
राष्ट्रीय पोषण महिना ३० सप्टेंबरपर्यंत साजरा करण्यात येणार असला तरी पोषणाचा विचार केवळ सप्टेंबर महिन्यापुरता मर्यादित राहता कामा नये.या महिन्यात निर्माण झालेली जागरूकता वर्षभर प्रत्येक घराच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग झाली पाहिजे.कारण बालकाची वाढ एका महिन्यापुरती नसते,तसेच गर्भवती मातेची काळजी एका अभियानापुरती नसते आणि कुटुंबाचे आरोग्यही एका दिवसाच्या कार्यक्रमावर अवलंबून नसते.आपल्या घरातील ताट संतुलित आणि पौष्टिक बनविणे, बालकाच्या वाढीवर नियमित लक्ष ठेवणे,किशोरवयीन मुला-मुलींच्या पोषणाकडे गांभीर्याने पाहणे, गर्भवती व स्तनदा मातांची योग्य काळजी घेणे,स्वच्छतेच्या चांगल्या सवयी स्वीकारणे आणि उपलब्ध आरोग्य व पोषण सेवांचा लाभ घेणे या छोट्या कृतींमधूनच मोठा सामाजिक बदल घडू शकतो.
आजचे सुदृढ बालक उद्याचा सक्षम नागरिक आहे.सक्षम नागरिकांमधून निरोगी कुटुंबे आणि निरोगी कुटुंबांमधून सशक्त समाज घडतो.म्हणूनच राष्ट्रीय पोषण महिन्याच्या निमित्ताने ‘प्रत्येक बालक सुदृढ,प्रत्येक माता निरोगी आणि प्रत्येक कुटुंब पोषणसंपन्न’ करण्याचा सामूहिक संकल्प करूया.पोषणाला अभियानापुरते मर्यादित न ठेवता त्याला आपल्या जीवनशैलीचा संस्कार बनवूया. कारण सुदृढ बालपणातच सक्षम पिढीची बीजे असतात आणि सक्षम पिढीच्या बळावरच सशक्त समाज व समर्थ राष्ट्राची उभारणी होते.
संकलन
जिल्हा माहिती कार्यालय
धाराशिव
